Najważniejszym naturalnym wrogiem szerszenia w Polsce jest trzmielojad, który potrafi rozbijać całe gniazda i zjadać larwy. Na pojedyncze owady polują także żołny, sikory, sroki, dzięcioły, ryjówki, jeże oraz niektóre pająki, a kolonie osłabiają nicienie, pasożytnicze muchówki i grzyby. Sprawdź, jak działa naturalna kontrola liczebności szerszeni i co możesz zrobić w ogrodzie.
Najważniejsze informacje:
- Trzmielojad jest najważniejszym drapieżnikiem szerszeni w Polsce.
- Żołny chwytają owady w locie i usuwają żądło przed zjedzeniem.
- Ryjówki i jeże zjadają głównie osłabione osobniki oraz larwy z łatwo dostępnych gniazd.
- Nicienie, muchówki i grzyby mogą osłabiać całe kolonie.
- Naturalne metody nie zastępują fachowego usunięcia gniazda przy domu.
Dlaczego szerszenie mają naturalnych wrogów?
Szerszeń europejski (Vespa crabro) jest drapieżnikiem, ale sam również stanowi pokarm dla innych zwierząt. Kolonia liczy zwykle 100–400 osobników, dlatego obecność ptaków, ssaków, pasożytów i patogenów pomaga ograniczać jej rozwój.
Szerszenie polują między innymi na muchy, gąsienice, osy i pszczoły. Pełnią więc pożyteczną funkcję w ekosystemie, lecz bardzo liczne kolonie mogą zwiększać presję na zapylacze. Naturalni wrogowie nie eliminują wszystkich owadów, ale zmniejszają liczbę kolonii i ograniczają ich rozrost.
Największe znaczenie ma nie pojedyncze polowanie na robotnicę, lecz atak na królową, larwy albo całe gniazdo.
Który ptak poluje na szerszenie?
W polskich warunkach najważniejszym ptasim wrogiem szerszenia jest trzmielojad. Inne gatunki chwytają pojedyncze owady albo sięgają po larwy znajdujące się w gnieździe.
Trzmielojad
Trzmielojad należy do rodziny jastrzębiowatych i specjalizuje się w wyszukiwaniu gniazd os oraz szerszeni. Gęste, łuskowate pióra na głowie i szyi chronią go przed żądłami.
Ptak rozrywa gniazdo pazurami, a następnie zjada przede wszystkim larwy i poczwarki, które są bogate w tłuszcz oraz białko. Może również pożerać dorosłe szerszenie. Zniszczenie gniazda ogranicza liczbę robotnic i przyszłych osobników dorosłych.
Żołna
Żołna chwyta duże owady w locie. Po schwytaniu uderza szerszeniem o twardą powierzchnię lub miażdży jego ciało dziobem, aby unieszkodliwić żądło.
Inne ptaki
Sroki, dudki i dzięcioły polują na szerszenie okazjonalnie. Sroki mogą przechwytywać owady przy opadłych, fermentujących owocach, natomiast dzięcioły rozkuwają spróchniałe drewno, gdy znajduje się w nim gniazdo.
Sikory nie są wyspecjalizowanymi łowcami szerszeni. Mogą jednak schwytać królową wczesną wiosną, gdy samotnie zakłada gniazdo, albo znaleźć zimującą samicę w szczelinie kory czy zabudowania.
Jakie ssaki zjadają szerszenie?
Małe ssaki zwykle nie polują na dorosłe szerszenie w locie. Wykorzystują natomiast owady osłabione, martwe lub znajdujące się na ziemi. Większe znaczenie mają sytuacje, w których zwierzę dostanie się do nisko położonego gniazda.
Ryjówki
Ryjówki mają bardzo szybki metabolizm i niemal stale poszukują pokarmu. Spotyka się je w wilgotnych zakamarkach ogrodu oraz przy kompostownikach, gdzie mogą znaleźć szerszenia, który spadł na ziemię lub został osłabiony.
Jeże
Jeże zjadają wiele bezkręgowców, między innymi ślimaki, larwy i owady. Ich kolce ograniczają ryzyko użądlenia, dlatego mogą sięgnąć po szerszenie żerujące przy opadłych owocach.
Jeż może także splądrować gniazdo znajdujące się przy ziemi, w stercie drewna, kompostowniku albo spróchniałym pniu. Nie jest to jego podstawowy pokarm, lecz przy mniejszej dostępności innych zdobyczy larwy i poczwarki stają się wartościowym pożywieniem.
Czy pająki mogą schwytać szerszenia?
Niektóre duże pająki potrafią złapać szerszenia w mocną, rozbudowaną sieć. Jest to jednak zdarzenie przypadkowe i nie wpływa zwykle na liczebność całej kolonii.
Po zaplątaniu owad ma ograniczoną możliwość ruchu, a pająk może unieruchomić go jadem i owinąć przędzą. Najbardziej narażone są osobniki przelatujące nisko, osłabione albo poruszające się w pobliżu roślinności.
Jak pasożyty i grzyby osłabiają kolonie?
Naturalni wrogowie szerszeni nie zawsze są widoczni. Nicienie, pasożytnicze muchówki, roztocza, bakterie, wirusy oraz grzyby mogą wpływać na kondycję królowej, larw i robotnic.
Nicienie mogą ograniczać płodność królowej lub utrudniać jej składanie zdrowych jaj. W efekcie kolonia rozwija się wolniej, pozostaje mniej liczna albo obumiera przed końcem sezonu.
Larwy niektórych muchówek i błonkówek rozwijają się kosztem gospodarza. Z kolei grzyby entomopatogeniczne infekują ciało owada, szczególnie w wilgotnych warunkach. Choroby nie zawsze niszczą całe gniazdo, lecz każda strata robotnic osłabia jego obronę i zaopatrzenie.
Kiedy szerszeń jest najbardziej narażony?
Najbardziej bezbronna jest młoda królowa wczesną wiosną. Po przezimowaniu samotnie wybiera miejsce, buduje pierwsze komórki, składa jaja i karmi larwy.
Jej śmierć oznacza koniec przyszłej kolonii, ponieważ nie ma jeszcze robotnic, które mogłyby przejąć obowiązki. Podobnie wygląda sytuacja w młodym gnieździe, którego osłona jest cienka, a liczba obrońców niewielka.
Latem duża kolonia broni się znacznie lepiej. Pojedynczy ptak lub ssak może nadal zabić owada, lecz zniszczenie całego gniazda staje się trudniejsze.
Jak ograniczyć obecność szerszeni przy domu?
Rośliny i intensywne zapachy mogą zniechęcać szerszenie do przebywania przy tarasie, oknach lub drzwiach. Nie niszczą kolonii i nie dają pełnej ochrony, ale pomagają ograniczyć liczbę przypadkowych wizyt.
W ogrodzie warto sadzić między innymi lawendę, miętę pieprzową, bazylię, tymianek, czosnek, pelargonie i wrotycz. W pobliżu miejsc wypoczynku można również stosować zapach cytryny, goździków, octu lub palonej kawy.
Zapachy przyciągające szerszenie trzeba ograniczać, zwłaszcza latem:
- dojrzałe i pękające owoce, takie jak śliwki, gruszki, jabłka i winogrona,
- opadłe owoce pozostawione pod drzewami,
- soki, napoje i przetwory owocowe,
- resztki jedzenia i napojów po grillowaniu,
- mocne perfumy, dezodoranty oraz zapach alkoholu.
Moskitiery w oknach i wejściach na strych utrudniają owadom dostanie się do wnętrza budynku. Wiosną warto sprawdzić podbitkę, okapy, strych, altanę, drewutnię, budynek gospodarczy i budki lęgowe, ponieważ właśnie wtedy pojawiają się niewielkie zaczątki gniazd.
Co zrobić po znalezieniu gniazda?
Naturalni wrogowie ograniczają liczebność szerszeni, ale nie zapewniają bezpieczeństwa w pobliżu domu. Gniazdo pod dachem, przy wejściu, nad tarasem lub obok placu zabaw wymaga ostrożnej oceny.
Nie zbliżaj się do gniazda, nie zasłaniaj otworu i nie próbuj go strącać. Polewanie wodą, używanie ognia oraz rzucanie przedmiotami może sprowokować całą kolonię.
Przy trudno dostępnym gnieździe albo podejrzeniu uczulenia na jad najlepiej skorzystać z firmy zajmującej się dezynsekcją. Preparaty aerozolowe powinny być stosowane wyłącznie zgodnie z etykietą, z zachowaniem odzieży ochronnej, dystansu i zasad bezpieczeństwa.
W przypadku duszności, zawrotów głowy, obrzęku języka lub gardła, wymiotów, utraty przytomności albo szybko narastającej reakcji po użądleniu natychmiast wezwij pomoc medyczną.
Jak wspierać naturalnych wrogów szerszeni?
Ogród przyjazny ptakom i małym ssakom może sprzyjać naturalnej regulacji liczebności owadów. Nie chodzi o celowe przyciąganie zwierząt do gniazda, lecz o zachowanie różnorodnego środowiska.
Możesz zapewnić im kilka elementów:
- budki lęgowe dopasowane do lokalnych gatunków ptaków,
- naturalne zakamarki z liśćmi, gałęziami i roślinnością,
- bezpieczne przejścia oraz schronienia dla jeży,
- ograniczenie chemicznych oprysków niszczących owady pożyteczne,
- regularne uzupełnianie wody w płytkich poidłach dla ptaków.
Warto zachować umiar. Dokarmianie ptaków powinno odbywać się głównie zimą, a poidła trzeba czyścić, aby nie sprzyjały przenoszeniu chorób. Naturalna obecność drapieżników wspiera równowagę ogrodu, lecz nie zastępuje interwencji, gdy gniazdo stwarza bezpośrednie zagrożenie.
